Depremleri tetikleyen en büyük etkinin Güne?’ten geldi?ine dair bir teori ortaya at?ld?. ?spatlanmas? hâlinde depremle ilgili temel varsay?mlar? yerle bir edecek teori, deprem tahminine yönelik yeni icatlar?n da yolunu açacak.
Depremde yeni iddia: As?l tetikçi Güne? – Depremleri tetikleyen en büyük etkinin Güne?’ten geldi?ine dair bir teori ortaya at?ld?. ?spatlanmas? hâlinde depremle ilgili temel varsay?mlar? yerle bir edecek teori, deprem tahminine yönelik yeni icatlar?n da yolunu açacak.
Tarihler 11 A?ustos 2009’u gösterdi?inde 14.21 ile 14.49 saatleri aras?nda Güne? tutuldu. Bart?n–Cizre aras?nda olu?an en koyu karanl?k hatt? ürkütücü bir atmosfer olu?tururken, televizyonlar canl? yay?nda bu tarihî olay? duyurdu. Türkiye’den iyi izlenmesi sebebiyle turizmcilerin nemaland??? bu olaydan tam 6 gün sonra, 17 A?ustos 1999’da, Marmara Bölgesi 7.4 büyüklü?ünde bir depremle sars?ld?. Bunun üzerine ak?llara bir soru dü?tü: Güne?, depremin tetikleyicisi olabilir miydi? Daha sonraki baz? depremler gibi geçen hafta Endonezya’daki depremin de Güne? tutulmas?ndan k?sa süre sonra meydana gelmesi ?üpheleri iyice art?rd?. Birçok konuda anla?amayan deprem uzmanlar? bu konuda da ortak noktada bulu?amad?. Ayn? soru fizikçi Harun Güçlü’nün de zihnini kurcal?yordu. Güçlü, aylarca süren ara?t?rmalar? sonucunda Güne?’in Dünya üzerindeki çekim etkisinin genel kabullerden 160 kat daha fazla oldu?unu hesaplad?.
Güçlü’ye göre, Ay’?n gelgit etkisine odaklan?lmas? çekim etkisinin hesapland??? do?ru formüllerin, yanl?? yerde kullan?lmas?na yol aç?yor.
Olay? tam olarak anlamak için lise kitaplar?ndaki bilgilere bakmak gerekiyor. Uzaydaki cisimlerin çekim kuvvetlerini hesaplamakta kullan?lan formüller ?öyle: F = G.M1.M2 / r2 ve F = 2G.M1.M2 / r3. Burada; F çekim kuvveti, G evrensel çekim sabiti, M kütleler, r ise iki cisim aras?ndaki uzakl??a kar??l?k geliyor. Günümüzde bilim adamlar? Ay’?n çekimiyle olu?an gelgit etkisini hesaplamak için ikinci formülü kullan?yor. Oysa noktasal etkiyi belirlemeye yarayan birinci formül tercih edilirse, Güne?’in Dünya üzerinde, Ay’dan yakla??k 160 kat daha fazla etkiye sahip oldu?u ortaya ç?k?yor. Ama di?er formül (r3lü ) kullan?l?rsa Ay, Güne?’ten 2,2 kat daha fazla gelgit etkisine sebep oluyor. ??te bu hesap yan?lg?s? noktasal etkiyi geri plana itiyor. Ay, Dünya üzerinde daha fazla etkili gibi bir yan?lsama ortaya ç?k?yor.
Alternatif teorisi ile dikkat çeken Güçlü, Türk bilim dünyas?n?n bu teori üzerinde çal??arak bilim dünyas?nda büyük bir iz b?rakabilece?ini söylüyor. Güçlü, bu teori sayesinde jeoloji, jeofizik bilimlerinin de?i?ece?ini, depremlerin önceden tahminine yönelik büyük ilerleme katedilece?ini iddia ediyor. “Nobel garanti!” demeyi de ihmal etmiyor.
GELG?T HESAPLARI ?A?IRTTI
Güçlü, zihinleri allak bullak eden teorisiyle ilgili olarak ?unlar? söylüyor: “Uzayda bütün gezegenlerin Güne?’in çekim alan?na hapsedildi?i gerçe?i görmezden gelinerek noktasal etki temel al?naca??na, gelgit etkisi temel al?nm??t?r. Yanl?? olmayan ama yan?lg? olan bu yol yer kabu?u hareketleri ve depremlerin sebeplerini bulma gayretlerini ç?kmaz sokaklara itmi?tir.” Yan?lg? ile yap?lan hesaplaman?n jeolojiyi etkiledi?ini vurgulayan Güçlü, depremlerin sebebini yerkürenin içindeki hareketlere ba?layan konveksiyon teorisinin geli?tirildi?ini anlat?yor: “Yeryüzünde meydana gelen hareketlerin arkas?ndaki büyük kuvvetler basit bir Ar?imet kanunu ile aç?klanm??t?r. Buna göre, yer içinde ?s? hareketleri konveksiyon ak?mlar? olu?turur ve bu ak?mlar yer kabu?unu ters yönlerde iterek yer kabu?u hareketlerine ve depremlere sebep olur. Oysa yerküre içinde çok büyük kuvvetler çal??maktad?r ve bu kuvvetlerin ba?ka bir sebebi olmal?d?r.”
Bilim dünyas?nda tart??ma meydana getiren teorisini detayland?ran Güçlü, Ay ve Güne?’in birlikte yapt??? çekim etkilerinin bile?kesinin dikkate al?nmas? gerekti?ini vurguluyor: “Ay ve Güne?’in Dünya’ya göre konumlar?n?n anl?k etkilerinin bile?kesi dünyan?n her molekülünü her an noktasal olarak etkilemektedir. Dünya’n?n kendi ekseni etraf?nda yapt??? hareket merkezkaç kuvveti etkisi meydana getirir ve Dünya’n?n kendi yerçekimi kuvveti, merkezkaç kuvveti, Ay ve Güne?’in çekim kuvvetlerinin anl?k bile?ke etkilerinin Dünya üzerinde ciddi hareketlere sebep oldu?u görülür. Yer kabu?unda ve yer içinde olu?an tüm hareketlerde ve depremler üzerinde yukar?da belirtilen kuvvetlerin anl?k noktasal etkilerinin bile?ke kuvvetinin sorumlulu?u birinci derecededir.”
Güçlü’ye göre, her ay ba??nda Güne?, Dünya üzerinde tutulmas?na e? de?er bir etki olu?turuyor. Ancak yerküre üzerindeki fay, bu bask?y? ta??yamayacak hâle geldi?inde deprem olu?uyor. Güçlü, teorisini çe?itli örneklerle destekliyor: “23 Haziran 2001’de 8.4 büyüklü?ündeki Peru depremi Güne? tutulmas?ndan üç gün sonra meydana geldi. 23 Aral?k 2004’te ise Güne?’in çekim etkisiyle Antarktika, kutuptan merkeze do?ru bas?nç uygulad?. Bu tarihte Avustralya’da 8.1 büyüklü?ünde deprem oldu. Üç gün sonra (26 Aral?k) büyük tsunami felaketiyle ak?llarda yer eden Asya depremi meydana geldi.” Bu iki deprem aras?nda ba?lant? oldu?u tezini savunan Güçlü, 17 A?ustos 1999 depreminin de Güne? tutulmas? sonras?nda meydana geldi?ine dikkat çekiyor.
GÜNE? DEPREM? TET?KLER
Deprem bilimciler yeni teoriyi yabana atm?yor. ?stanbul Teknik Üniversitesi’nden (?TÜ) Prof. Dr. Ahmet Ercan da depremlerin gök cisimleri ile ilgisi üzerine çal??malar yap?yor. Ercan, yapt??? bir çal??mada depremlerin daha çok ocak, a?ustos, ekim ve kas?mda gerçekle?ti?i sonucuyla kar??la?t?. Ercan, “Dünya, ocakta Güne?’e en yak?n, temmuzda ise en uzak durumdad?r. Depremler, dolunay ve ilk ay döneminde 5 kat daha fazla meydana geliyor. Böyle bir durumda yerkürenin karn? 75 cm ?i?erken, ikinci durumda 75 cm büzülmektedir. Bu arada gerilen bir bölge varsa, yer kabu?unun bu hareketi depreme sebep olabilir.” diyor.
Prof. Ercan’a göre, uzayda her ?ey birbirini etkiliyor. Maalesef Türkiye’de deprem üzerine konu?an insanlar deneylere göre aç?klamalarda bulunmuyor. Ercan, 2006’da ekibiyle birlikte Re?adiye’de Güne? tutulmas? s?ras?nda her türlü jeofizik araçlar?yla ölçüm yapm??. Sonuçta yerin manyetik ve yerçekimi alanlar?nda de?i?iklikler kaydedilmi?. Azerbaycanl? bilim adamlar?n?n yapt??? bir çal??may? örnek gösteren Ercan, Güne? tutulmas?n?n oldu?u ku?ak, aktif fay hatlar?n? kesiyorsa 10 gün önce veya sonras?nda deprem olma ihtimalinin artt???n? anlat?yor. Türkiye’de Güne?-deprem ili?kisi üzerine çok fazla veri olmad???n? belirten Ercan, ‘küçük k?yamet’ diye an?lan 1894 ile 1999 depremlerinin Güne? tutulmas?ndan sonra gerçekle?ti?ini hat?rlat?yor. Ercan, Güne? ve Ay’?n çekim güçleriyle deprem olu?turamayaca??n?; fakat k?r?lma noktas?na gelen bir fay hatt?nda son tetiklemeyi yapabilece?ini ifade ediyor.
?stanbul Üniversitesi’nde yap?lan bir ara?t?rma kapsam?nda, 1.1.1900 ile 15.10.2005 tarihleri aras?nda dünya genelinde ya?anan 6.0 ?iddetinden büyük depremler ve bunlara yak?n tarihlerde meydana gelen Güne? tutulmalar? taranm??. Son 105 y?lda toplam 239 Güne? tutulmas? meydana gelmi?. Bu tutulmalar?n yüzde 40,2’sinden (96 tane) on gün önce en az bir deprem görülmü?. 106 Güne? tutulmas?ndan on gün sonra ise yine en az bir deprem meydana gelmi?. Geriyle kalan 37 tutulmadan on gün önce ve sonra dünyan?n hiçbir yerinde 6.0 ?iddetinde veya daha büyük bir deprem ya?anmam??. Sonuçta Güne? tutulmalar?n?n yakla??k yüzde 85’inde on gün önce veya sonra dünyan?n herhangi bir yerinde 6.0 ?iddetinde veya daha büyük en az bir deprem olmu?.
Foucault sarkac? Güne?’in gücünü gösterdi
Jean Bernard Léon Foucault’un, Paris’teki Pathéon binas?n?n kubbesine 67 metrelik çelik telle ba?latt??? 28 kiloluk demir toptan olu?an ve kendi ad?yla an?lan sarkac? dünyan?n kendi çevresinde döndü?ünü gösteriyor. Foucault’un, 1851’de kurdu?u bu düzenek, 1954’te Güne?’in çekim etkisini de ortaya koydu. Maurice Allias’?n bu düzenekle deney yapt??? bir s?rada Güne? tutulmas? oldu. Sarkac?n davran???nda ola?anüstü de?i?iklikler gözlendi. Bu de?i?iklikler Güne? tutulmas?na ba?land?.
GÜRHAN SAVGI
